भारतीय लोकगीतांमधील गणेश

ॐ नमो जी आद्या। वेद प्रतिपाद्या। जय जय स्वसंवेद्या। आत्मरूपा ॥

मराठी मातीच्या आणि मराठी माणसाच्या मनात असलेले गणपती बाप्पाचे प्रेम, श्रद्धा, भक्ती खरी बहरून येते ती गणेशोत्सवाच्या काळात! जागोजागी गणेशभक्तांचे मेळे, मंडपांत विराजमान गणपती बाप्पा मोरयाच्या आगमनार्थ रचलेले सोहाळे, रोषणाई - सजावटी - मंगल आरत्या, पठणांसह घरांघरांतून उत्साह, मांगल्य व आनंदाला आलेले उधाण... खास महाराष्ट्रात प्रचंड मोठ्या प्रमाणात साजरा होणारा असा हा उत्सव! ढोल, ताशे, झांजांच्या गजरात वाजत-गाजत येणार्‍या गणरायांच्या आगमनाची प्रत्येक घरातून सारे वर्ष आतुरतेने वाट पाहिली जाते.

गणरायांचे सर्वसामान्य माणसाच्या आयुष्यातील स्थान फक्त ह्या उत्सवापुरतेच मर्यादित नाही. विघ्नविनाशक, भक्तांचा कैवारी, दुष्ट शक्तींचा विनाश करणारा, विद्या - समृद्धी - ज्ञानाचे शुभ प्रतीक म्हणून पूजिला जाणारा गणपती बाप्पा समाजातील सर्व स्तरांमध्ये तितक्याच श्रद्धाभावाने आराधिला जातो. जणू ह्याच गोष्टीची साक्ष पिढ्यानुपिढ्या चालत आलेली, नवीन भर पडून आणखी समृद्ध झालेली लोकगीते देत असतात.

महाराष्ट्रात जसे घरी, दारी, व्यापारी, पूजा-हवन प्रसंगी किंवा कोणत्याही शुभ कार्याच्या आरंभी गणेशाची आराधना करून त्याला विघ्न दूर करण्यासाठी साकडे घातले जाते तसेच भारताच्या विविध प्रांतांतही गणपतीची तितक्याच प्रेमाने, आर्जवाने आळवणी केलेली दिसून येते.

गणरायाला संकल्प सिद्धीस नेणारा, अडथळे दूर करणारा, उदार, कनवाळू, दयार्द्रव, सकळ कलांचा व विद्यांचा अधिष्ठाता मानले गेले तरी प्रथमतः तो लोकनायक आहे, गणनायक आहे हे विसरून चालणार नाही. आपल्याकडे लोककलेत गणपतीचे स्थान मानाचे आहे. 'पयलं नमन हो करितो वंदन....गणपती आला नाचून गेला' अशा नमनाने पारंपरिक लोककला सादर केली जाते. 'आधी गणाला रणी आणिला', 'महाराज गौरीनंदना अमर वंदना' अशा जोषपूर्ण गीतांनी शाहीर सर्वात अगोदर गणेशाचे आवाहन व वंदन करतात. कधी त्यात 'गण वाकड्या सोंडेचा, गण हत्तीच्या पिंडाचा... शुभ मंगल चरणी गण नाचला' असे वर्णनही आढळते. नांदी, गण गौळणींतून तसेच पोवाडे, आरत्यांमधून बाप्पाचे स्तवन होत असते.

तुम्ही गवरीच्या नंदना
विघ्न कंदना
या नाचत रंगणी जी जी....

घरादारांतूनही गणपतीच्या स्तवनाची, त्याच्या आळवणीची कवने प्रसंगानुसार रचली जात असतात. घरात शुभकार्य काढले की पहिला मान गणपतीचा. आणि लग्नविवाहा सारख्या प्रसंगात तर ठायी ठायी बाप्पाला नमन, त्याची आठवण काढलेली आढळून येते. त्याला घरातील ज्येष्ठाचा मान असतो आणि त्याच्यावर प्रेम मात्र घरातील लहान मुलावर करतात तसं भरभरून केलेलं आढळतं.

सहसा असे दिसून येते की समाजात स्त्रिया आपल्या लोकगीतांचा मोठा ठेवा जपतात, पुढे नेतात, अनेक पिढ्या जतन करतात, त्यांत भर घालतात. अनेक प्रचलित लोकगीते नीट काळजीपूर्वक अभ्यासली तर त्यांच्या रचयित्या ह्या स्त्रिया असाव्यात असा कयास बांधता येतो. मात्र त्यास कोणता ठोस आधार नाही. परंतु लोकगीतांतून आलेले दाखले, उदाहरणे पाहू जाता ती स्त्रियांनी रचली असावीत असे म्हणण्यास पुष्कळ वाव आहे. त्यातील सूक्ष्म विनोदही वाखाणण्यासारखा आहे. मग त्यातून बाप्पाही सुटत नाहीत.

लग्ना अगोदर घाणा भरताना घरातील आयाबाया गणपती बाप्पाची आठवण अशी काढतात.

घाणा भरीला । सवाखंडी सुपारी
मांडवी व्यापारी । गणराज
घाणा भरीला । सवा खंडी गहू
नवर्‍या मुलीला गोत बहू । गणराज
घाणा भरीला । सवा खंडी भाताचा
नवरा मुलगा गोताचा । गणराज
मांडवाच्या दारी । उभा गणपती
नवर्‍या मुलाला गोत किती । गणराया
मांडवाच्या दारी हळदीचे वाळवण
नवर्‍या मुलाला केळवण । गणरायाला
मांडवाच्या दारी । रोविल्या गं मेढी
मूळ गं वर्‍हाडी । अंबाबाई
मांडवाच्या दारी । कोण उभ्यानं घास घेतो
चहूकडे चित्त देतो । गणराज
मांडवाच्या दारी । इथं तिथं रोवा
लोडाला जागा ठेवा । माणसांच्या
घाणा भरीला । सवा खंडी कणीक
मांडवी माणिक । अंबाबाई

आणि आयाबाया जमल्या की 'फू बाई फू' करत फुगडीचा खेळही झिम्माड रंगतो. त्यातही गणपती बाप्पा हळूच डोकावतो. फुगडीच्या गाण्यात एक ललना दुसरीला म्हणते,

गणपतीच्या मागे उंदराची पिल्लं
सगुणा म्हणते तींच माझी मुलं....

या ओळी म्हटल्यानंतर नक्कीच ललना-समूहांत हशा उसळत असणार! नेमक्या ठिकाणी सौम्य विनोद करत हलक्या-फुलक्या वातावरणाला आणखी रंगत आणताना तिथेही बाप्पा आठवतो.

भोंडल्याची सुरुवात गणेशाचे वंदन करून होते -

ऐलमा पैलमा गणेश देवा
माझा खेळ मांडूदे, करीन तुझी सेवा
माझा खेळ मांडीला वेशीच्या दारी
पारवे घुमती बुरजावरी
गुंजावाणी डोळ्यांच्या सारविल्या टिका
आमच्या गावच्या भुलोजी बायका....

किंवा

आधी नमूया श्री गणराया
मंगलमूर्ती विघ्न हराया
मंगलमूर्ती उंदरावरी
सत्ता त्याची इंद्रावरी
इंद्र हा स्वर्गीचा राजा (चाल बदल)
झुलती हत्तीच्या फौजा
वरुण चाकर इंद्राचा
पाऊस पाडील हस्ताचा
पड पड पावसा थेंबोथेंबी
थेंबोथेंबीच्या हळव्या लोंबी
हळव्या लोंबी आणूया, तांदूळ त्याचे कांडूया
मोदक-लाडू बनवूया
गणरायाला अर्पूया....

स्त्रियांच्या विश्वात सहज सापडणार्‍या उदाहरणांनी सजलेल्या या गाण्यांमधून बाप्पाचे केलेले नमन व त्या आडच्या समृद्ध आशय व भावना हा लोकगीताचा प्रमुख ठेवा आहे.

भारतातील विविध प्रांतांमध्येही गणपती बाप्पाची अशाच तर्‍हेने विविध प्रसंगी सकल मनोरथ संपन्न होण्यासाठी, रोग-इडा-पीडा-दुष्काळ-आपत्ती निवारणासाठी, विद्या-संपत्ती-समृद्धी फलप्राप्तीसाठी, कार्य तडीस नेण्यासाठी आराधना होत असते. त्याचा शुभकार्यात पहिला मान असतो. बह्माणी, महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, इंद्राणी, वाराही व चामुंडा या सप्तमातृकांसमवेत व कुबेर भैरवासमवेत विराजमान गणपतीची विधिवत प्राणप्रतिष्ठा करून कार्यसिध्दीनंतर त्यांचे विसर्जन करण्याची परंपरा भारताच्या अनेकविध प्रांतांमध्ये दिसून येते. ह्या मातृका व भैरव गणेशाला विघ्नरूपी असुरांचे निर्दालन करण्यासाठी शक्ती प्रदान करतात असा समज आहे. त्यामुळे विवाहादि प्रसंगांत त्यांचे महत्त्व गणपतीच्या जोडीने अनन्यसाधारण दिसून येते.

राजस्थानात रणथंभौर जवळील सवाई माधोपूर येथील विघ्नविनाशक गणेश हा 'रणतभँवर देव' नावाने विशेष प्रसिद्ध आहे. येथील लोकगीतांमध्ये अनेक ठिकाणी ह्या देवाचा उल्लेख आढळून येतो. विवाहकार्याच्या अगोदर तयारीसाठी गणेशाला ज्योतिषी, सोनार, कासार, कोष्टी, हलवाई इत्यादींच्या बाजारपेठेत चलण्याची प्रार्थना केली जाते, जेणे करून लग्नाची सारी खरेदी निर्विघ्न पार पडावी! त्या गीतांत म्हटले जाते,

'रणतभँवर देवा आप पधारो, रिधि सिधि चँवर डुलावणा।'

ह्या प्रांतांतील गणपतीचे स्तवन, नमन, आवाहन करणारी ही गीते विनायक-गीते म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
गंमत म्हणजे, येथेही गणपतीच्या गोलमटोल पोटाची, वाकड्या सोंडेची, एकाच दाताची, लाडूंवरच्या प्रेमाची किंवा सुपाएवढ्या कानांची काहीशी मजेशीर वर्णने आढळून येतात. आता हेच गाणे बघा ना!

अर्जी दरबार में, करता सरकार में |
श्री गणेश, काटो कलेश, नित्य हमेश, ध्यावां थाने ||
अर्जी करा दरबार में, मनावा थाने, विनती करा दरबार में ||
सूंड सुन्डाला, दुंद दुन्दाला | मोटा मुंड, लांबी सूंड, फड़के तुंद, ध्यावां थाने ||
अर्जी करा दरबार में_________

पुष्पं माला, नयन विशाला | चढ़े सिन्दूर, बरसे नूर, दुश्मन दूर, ध्यावां थाने ||
अर्जी करा दरबार में_________

रिद्ध - सिद्ध नारी, लागे पियारी |
रिद्ध - सिद्ध नार, भरो भंडार, करो उद्धार, ध्यावां थाने ||
अर्जी करा दरबार में_________

दास "मोतीसिंह ", थारा गुण गावे |
गुरु चरणा में शीश नवावे |
माँगू दान, द्यो वरदान, दयानिधान, ध्यावां थाने ||
अर्जी करा दरबार में_________

तर काही विनायक-गीतांमध्ये गजाननाची आर्त आळवणी केलेली आढळते. 'हे गजानना, तू सत्वर ये. तुझे सारे प्रिय तुझ्या चरणांवर अर्पण केले आहे, सारे भक्तगण तुझी आतुरतेने वाट बघत आहेत, तुझे स्तवन करत आहेत. देवा गजानना, आता आणखी वाट बघायला लावू नकोस. रिध्दी - सिध्दीला संगतीला घेऊन तू लवकर ये.'

गजानन्द सरकार पधारो,कीर्तन की सब तैयारी है,
आओ आओ,बेगा आओ,चाव दरश को बारी है ॥
थे आवो जद काम बणेला,थां पर सारी बाजी है,
रणत भंवरगढ वाला सुनल्यो,चिन्ता म्हारी लागी है,
देर करो मत,ना तरसाओ,चरण अर्जी हमारी है॥
गजानन्द सरकार पधारो ॥१॥
रिद्धि सिद्धी संग ले आओ विनायक,दयो दर्शन थारे भंक्तां ने।
भोग लगावा,धोक लगावां पुष्प चढावा चरणां में
गजानन्द थारे हाथां में,अब तो लाज हमारी है।
गजानन्द सरकार पधारो ॥२॥
भक्तां की तो विनी सुणली,शिव सुत प्यारो आयो है,
जय-जयकार करो गणपती की आकर मन हरषायो है।
बरसैलो रस अब भजनां में,’महेन्द्र’ महिमा न्यारी है।
गजानन्द सरकार पधारो ॥

कोणी भक्त विनायकाकडे आपल्या ठप्प पडलेल्या कामाबद्दल, अडचणीबद्दल गार्‍हाणे मांडतो. अगोदर तो विनायकाची, 'गजानन्दा'ची स्तुती करतो, आणि मग हलकेच आपली पीडाही सांगतो,

म्हारा प्यारा गजानन्द आईयो,
रिद्धि-सिद्धी ने संग लाइयो जी । । म्हारा प्यारा...
थाने सब से पहलां मनावां,
लडुवल को भोग लगावां,
थे मूंसे चढकर आइयो जी । । म्हारा प्यारा...
माँ पार्वती का प्यारा,
शिव शकंर का लाल दुलारा,
थे बाँध पागडी आइयो जी । । म्हारा प्यारा...
थे रिद्धि-सिद्धि का दातारि,
थानै ध्यावै दुनिया सारी,
म्यारा अटक्या काज बणईयो जी । । म्हारा प्यारा...
थारा सगला भगत यश गावै,
थारे चरणां शीश नवावै,
म्हारी नैया पार लगाइयों जी । । म्हारा प्यारा...

येथील गणपती हा 'पगडी' बांधणारा, राजस्थानी थाटाचा गणपती आहे बरं का!
गणपतीची स्तुती करताना येथील समाजाप्रमाणेच त्या स्तुतीतील अगत्य, प्रेम, दिलदारपणा खास असतो. गणपती बाप्पा तर इतका जवळचा, इतका आपला, प्रिय की त्याची स्तुती करताना घरच्या एखाद्या जवळच्या माणसाप्रमाणे त्याची किंचित थट्टाही केली जाते,

चिंता हरो चिन्तामन गणेश थां बिन घड़ी ना सरे
तमारा शीस मोटा रे गणेश, सवा मन सिन्दूर चढ़े ।
तमारा कान मोटा रे गणेश, पीपल पान झूके ।
तमारी आखँ मोटी रे गणेश, झबरक दिवलो बले ।
तमारी सून्ड मोटी रे गणेश, बासक नाग बनी ।
तमारा दाँत मोटा रे गणेश, सगागन चूड़लो पेरे ।
तमारा हाथ मोटा रे गणेश, चम्पारी डाल झूकी ।
तमारी पीठ मोटी रे गणेश, अम्बा बाड़ी पर चँवर डूले ।
तमारा पाँव मोटा रे गणेश, देवल खम्ब बने ।
तमतो रूग रूग चालो रे गणेश ककुंरा पगलिया बने ।
तमतो गद गद हँसो रे गणेश, पेपरा झूल झूरे ।

आणि आता हे माळवा प्रांतातील विवाहांमध्ये गायले जाणारे गीत देखील बघा ना! किती चिडवलंय गणपती बाप्पाला, पण अतिशय निरागसपणे! आणि सरतेशेवटी प्रत्येक कडव्यात आवाहन करून त्याची प्रार्थनाही केली आहे!!

म्हारा घर रुकमनी जी रो ब्याव, गजानन आवे काज सरेगा
म्हारा घर रुकमनी जी रो ब्याव, गजानन आवे काज सरेगा |

शीश तमारो देवा , मोटेरो कहिये
तेल सिन्दूर चडेगा, गजानन आवे काज सरेगा |

आंख तमारी देवा, छोटेरी कहिये
झबलक दिव्लो बलेगा, गजानन आवे काज सरेगा |

सोंड तमारी देवा , मोटेरी कहिये
वासुगनाग रमेगा,गजानन आवे काज सरेगा |

दांत तमारा देवा,मोटेरा कहिये
सुवागन चुडलो पेरेगा,गजानन आवे काज सरेगा |

दोंद तमारी देवा, मोटेरी कहिये
सवा मन मोदक चडेगा,गजानन आवे काज सरेगा |

पांय तमारा देवा,मोटेरा कहिये
केलारा खंब नमेगा,गजानन आवे काज सरेगा |

मारवाडातील विवाह-गीतांमधील गणपतीचे स्तवन हे काहीसे अशा गीतांमधून केले जाते :

गढ़ रणक भवंर सु आवो विनायक करो रे अणचीती वीरदडी
यां थे तो फीरता तो गीरता नगर ढण्डोल्यो
साटे ने बाबो साघर कीसो येतो फीरता तो
गीरता नगर ढण्ढोल्यो साने काकोसांरोघर
कीसो ये तो ऊंची जी मेडी ने बारे बीजूडा
केव झबल के वारे बारणे ये तो पेलो जी वासो
शीवाजी बसीयो शीवा में भर्‍या रे दीवाल्या एक
दूजो जी वासो सरवर बसोयो सरवल भरीयो ठंडा
नीर सू पाणी तणी पीणी हारण बोलो बोली ओ
शब्द सवासणा एक दुगणीयो जी वासो बागा
जी बसोयो बागा में वन फल छाबियाँ एक आवे
सुगन्धी वासो दीनायक चम्पो चम्पेली मखो
मोगरो एक चोथो जी वासो चोबटे जी बसीयो
चोबटा में भरीया रे चोरासियाँ एक काका ने
बाई भई रे भतीजा अवल लाडलडा मामोसा
एक पांचमो जी बासो तोरण बसीयो तोरण
छाई कडी चीडकली एक अदन बदन दोय
चीडकली बोली बोली ओ शब्द सुवासणा

वाळवंटांत पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व किती असते हे सर्वज्ञात आहे. जीवापेक्षा अनमोल असे हे पाणी, आणि त्या पाण्यापेक्षाही पवित्र असे ते गंगाजल. गणपती बाप्पाचे स्वागत, आदरातिथ्य करताना ह्या लोकगीताचा रचनाकार त्याला आचमन करण्यास गंगाजल देतो.... बुंदेली लोकगीतातील ही फाग गणेश वंदना....

अरे हाँ देवा सेवा तुम्हारी ना जानों-
गन्नेसा गरीब निवाज
अरे हाँ काहे के गनपति करो,
कहाँ देऊं पौढ़ाय-
अरे हाँ गोवर के गनपति करों,
पटा देऊ पौढ़ाय-
अरे हाँ देवा काहे के भोजन करों,
कहो देऊ अचवाय
अरे हाँ देवा दूध-भात भोजन करो,
गंगाजल अचवाय

गणपती बाप्पा, आम्ही इतके घोर अज्ञानी आणि गरीब आहोत की आमच्याकडून तुमचे काय आदरातिथ्य होणार? कशापासून गणपती बनवणार? त्यांची स्थापना कोठे करणार?
तर गोमयापासून, शेणापासून गणेशाची मूर्ती बनवून आम्ही तिची एका आसनावर स्थापना करू.
गणपती बाप्पाला काय नैवेद्य दाखवणार? त्यांना काय प्यायला देणार? तर गणेशजींना आम्ही दूध-भाताचा नैवेद्य दाखवू आणि आचमनासाठी गंगाजल देऊ.

गणपतीला प्रिय असलेल्या दूर्वेचे मनोगत एका भोजपुरी लोकगीतात व्यक्त होते : कधी आम्हाला पायदळी तुडवता, कधी आमच्यावर खुरपे, कुदळी चालवता, कधी आम्हाला पेटवता, कधी गणेशजींच्या कपाळी चढवता, कधी नव्या वधू-वरांचे स्वागत करताना आमचा मान असतो, भाद्रपदाच्या शुक्लाष्टमीला सवाष्णींनी आमची पूजा केल्यावर आम्ही त्यांना आशीर्वाद देतो... (दुबिया = दूर्वा)

दुबिया कहे हम जमबे करब
ओहो दुबिया कहे हम जमबे करब
कबो लातो तर परब कबो जूतों तर परब
सिरि गणेश जी के सर पर हम चढ्बो करब
दुबिया कहे ............................
कतो खुरपी चले कतो कुदाली चले
दुई धार के हसुआ से हम कट्बो करब
दुई यौवन के पेटवा हम भर्बो करब
दुबिया कहे ........................
नवकि दुल्हनिया के खोइचा हम भरबे करब
हर सुहागिन के आसीस हम देबे करब
दुबिया कहे हम .................

निमाडी लोकगीतांत विवाहाच्या वेळी गणपतीला विविध स्थानी प्रस्थान करून सर्व विघ्ने दूर करण्यास व कार्य सिद्धीस नेण्यास असे विनविले जाते :

गढ़ हो गुंडी उप्पर नौबत वाज
नौब्त वाज इंदर गढ़ गाज
तो झीनी झीनी झांझर वाज हो गजानन |

जंव हो गजानन जोसी घर जाजो ,
तों अच्छा अच्छा लगीं निकालो हो गजानन | गढ़ हो .....

जंव हो गजानन बजाजी घर जाजो ,
तों अच्छा अच्छा कपडा ईसावो हो गजानन |

जंव हो गजानन सोनी घर जाजो ,
तों अच्छा अच्छा गयना ईसावो हो गजानन | गढ़ हो.....

जंव हो गजानन पटवा घर जाजो ,
तों अच्छा अच्छा मौड़ ईसावो हो गजानन | गढ़ हो......

जंव हो गजानन साजन घर जाजो ,
तों अच्छी अच्छी बंधीब्याहों हो गजानन |

गढ़ ही गुंडी उप्पर नौब्त वाज ,
नौब्त वाज इन्द्र गढ़ गाज ,
तों झीनी झीनी झांझर वाज हो गजानन |

वेगवेगळ्या सण-उत्सवांमध्येही गणेशाचे पूजन सर्वात प्रथम होत असते.
छत्तीसगढच्या लोकगीतांमध्ये होळीच्या वेळी होलिका पूजनाचे समयी राम-लक्ष्मण-हनुमानासमवेत गणपतीचे असे आवाहन केले जाते :

प्रथम चरन गणपति को, प्रथम चरन गणपति को
गणपति को मनाव , गणपति को मनाव,
प्रथम चरन गणपति को ।

काकर पुत्र गणपति भयो, काकर हनुमान, काकर हनुमान
काकर पुत्र भैरो, भैरो, भैरो, भैरो ।
काकर लक्षमण-राम, काकर लक्षमण-राम ,
प्रथम चरन गणपति को
गणपति को मनाव , गणपति को मनाव,
प्रथम चरन गणपति को ।
होली है ........

गौरी के पुत्र गणपति भयो, अंजनी के हनुमान, अंजनी के हनुमान
कालका के पुत्र भैरो, भैरो, भैरो, भैरो ।
कौशिल्या के राम, कौशिल्या के राम ,
प्रथम चरन गणपति को
गणपति को मनाव , गणपति को मनाव,
प्रथम चरन गणपति को ।
होली है ........

भारताच्या पर्वतीय प्रांतांमधील चाली-रीती ह्या अनेकदा रूढ चाली-रीतींपेक्षा वेगळ्या असतात, त्यांच्या देवी-देवताही वेगळ्या असतात. पण तिथेही गणेशजींना अग्रपूजेचा मान मिळतो. आता कुमाऊं प्रांतातील विवाहाचे हे निमंत्रणच पहा ना!

ब्रम्हा विष्णु न्युतुं मैं काज सुं, गणपति न्युतुं मैं काज सुं
ब्राह्मण न्युतुं मैं काज सुं ,जोशिया न्युतुं मैं काज सुं , ब्रह्मा न्युतुं मैं काज सुं,
विष्णु श्रृष्टि रचाय, गणपति सिद्धि ले आय,
ब्राह्मण वेद पढाए, जोशिया लगन ले आय ,
कामिनी दियो जलाय, सुहागिनी मंगल गाय ,
मालिनी फूल ले आय, जुरिया दूबो ले आय,
शिम्पिया चोया ले आय I
दिन दिन होवेंगे काज सब दिन दिन होवेंगे काज,
समायो बधाये न्युतिये, आज बधाये न्युतिये I

नववधूला शंख - घंटांच्या नादात, कलशाची पूजा करून दिलेल्या काव्यमय आशीर्वादाच्या ह्या कुमाऊं प्रांतातील लोकगीतात गणेशजी असे प्रकटतात :

शकूनादे शकूनादे काजये,
आती नीका शकूना बोल्यां देईना ,
बाजन शंख शब्द ,
देणी तीर भरियो कलश,
यातिनिका, सोरंगीलो,
पाटल आन्च्ली कमले को फूल सोही फूल मोलावंत गणेश,
रामिचंद्र लछीमन जीवा जनम आद्या अमरो होय,
सोही पाटो पैरी रैना ,
सिद्धि बुद्धि सीता देही
बहुरानी आई वान्ती पुत्र वान्ती होय

या सर्व गीतांमधील भाषा, तिची शैली, आलेली उदाहरणे, व्यक्त केलेल्या भावना ह्या अतिशय खुबीदार आहेत. त्या जनमानसाचे प्रतिनिधित्व करतात असे म्हटले तर ते धार्ष्ट्याचे ठरू नये. भाषा, शैली, प्रांत, माणसे बदलली तरी भारताच्या वेगवेगळ्या प्रांतांमधील ही लोकगीते व त्यांचा आशय यांतून सर्वसामान्य माणसांच्या मनात असलेले गणपती बाप्पाचे अढळ स्थान प्रकट होते. गाण्यातील शब्द, त्यांची सोपी चाल, सहज ठेके, गेयता ही लोकगीतांची खासियत असते. गणपती बाप्पाचे स्तवन करणार्‍या लोकगीतांमधून त्याचे ठायी असणारी अतीव श्रद्धा, प्रेम व भोळा भाव व्यक्त होतात. भौगोलिक स्थानानुसार ठिकठिकाणी गणपतीचे रूप काहीसे बदलते, वेषभूषा बदलते, वाहन-आयुध-प्रिय गोष्टीही बदलू शकतात, त्याची उगम गाथा बदलते, त्याचे संबंध स्थानिक देवी-देवतांशी जुळविले जातात, पण त्याचे मंगलदायी, अतिसुखदायी, भाग्यविधाता, दु:खहर्ता, सुखकर्त्याचे स्थान काही बदलत नाही.

त्याचबरोबर हे देखील जाणवते की लोकगीतांचा आशय एक वेळ रांगडा असेल, पण त्यातून प्रकट होणारी भावना मात्र सच्ची असते. संपन्न असते. या भावनेच्या समृद्ध अवकाशात अनेक पिढ्या सरतात, नव्या रचना घडतात, जुन्या रचना जतन करून पुढच्या पिढीकडे सोपविल्या जातात. काळाचे चक्र चालू राहते. गणपती बाप्पा अशा तर्‍हेने जनमानसांत चेतनामयी होऊन राहतो. एक जिवंत श्रद्धास्थान बनतो.

|| जय मंगलमूर्ती || जय श्री गणेश ||

- अरुंधती 

** मायबोली गणेशोत्सव २०११ उपक्रमात समाविष्ट लेख.

अक्का महादेवी

अक्का महादेवी! बाराव्या शतकातील एक अत्युच्च भक्तीच्या मार्गाचा प्रसार करणारी, आगळी वेगळी स्त्रीमुक्तिवादी संत! कन्नड संत साहित्यात तिने आपल्या भक्ती वचनांची जी अनमोल भर घातली आहे त्यासाठी ती कायम स्मरणात राहील. शिवाय ज्या अनोख्या पद्धतीचे आयुष्य ती त्या काळात जगली ते पाहता तिच्या धैर्याची, निश्चयाची, भक्तीची व अलौकिकतेची दादच द्यावी लागेल! तिला बसवण्णा,चेन्न बसवण्णा, किन्नरी बोम्मय्या, अल्लमा प्रभू, सिद्धराम ह्यांसारख्या इतर लिंगायत/ वीरशैव संतांनी ''अक्का'' म्हणजे मोठी बहीण ही उपाधी देऊ केली ते तिच्या सन्मानाचेच प्रतीक आहे. ईश्वराला - शिवाला तिने आपला पती मानले होते. [पुढे १६ व्या शतकात मीराबाईनेही कृष्णाला आपला पती मानल्याची कथा सर्वज्ञात आहे! ]
अक्का महादेवींची वचने फार मार्मिक आहेत. तिच्या ४३० वचनांमध्ये (कन्नड भक्ती काव्य) ती आपल्या ह्या पतिदेवाशी संवाद तर साधतेच, शिवाय समाजात असलेल्या अनेक अज्ञानमूलक, जाचक बंधनांवर शब्दांचा आसूड उगारते!

कर्नाटकात बाराव्या शतकात शिमोगा तालुक्यात जन्म झालेली ही स्त्री आजही कर्नाटकात घरोघरी तिच्या वचनांच्या रूपात जिवंत आहे. कलह, राजकीय अराजकाच्या अनिश्चित कालात तिने एक अशी चळवळ सुरू केली ज्यामुळे तिला स्त्री सबलीकरण व साक्षात्कारासाठी तळमळीने कार्य करणारी पुरोगामी स्त्री असा सन्मान द्यायला काहीच हरकत नाही. महिला-कल्याणाच्या बाबतीत तिची मते, दृष्टिकोन व कार्य हे आजही स्फूर्तिदायक आहे. त्यामुळे तिला त्या काळातील महिलांच्या उद्धारासाठी झटणारी, गूढदृष्टी असणारी स्त्री संत असे म्हटले तर ते वावगे ठरू नये. कूडल संगम ह्या कर्नाटकातील लिंगायतांच्या तीर्थक्षेत्री होणाऱ्या अनेक अनुभवमंडपातील विद्वज्जनांच्या सभांमध्ये ती तत्त्वज्ञान व मोक्षप्राप्ती (अरिवु) विषयीच्या चर्चा, वादविवादांमध्ये हिरीरीने भाग घेत असे. आपल्या अमरप्रेमाच्या शोधात तिने प्राणी, पक्षी, फळे, फुले, वनस्पती, झाडे, निसर्ग ह्यांनाच आपले सखे-सोबती मानले. घराचा, कुटुंबाचा त्याग करून बाहेर पडली. त्या काळात वर्णाश्रमाच्या कठोर आगीत शूद्र व स्त्रिया होरपळून निघत होत्या. अशा काळात तिने हे बंड पुकारले. तिने फक्त महिलांच्या उद्धारासाठीच काम केले नाही तर अतिशय सुंदर अर्थाची वचने रचली, जी आजही मोठ्या भक्तीने गायिली जातात.

एक अशीही कथा आहे की अक्कामहादेवीचा विवाह कौशिक नामक स्थानिक जैन राजाशी झाला होता. परंतु तिच्या वचनांमधून स्पष्ट कळून येते की ती फक्त 'चेन्नमल्लिकार्जुन' ह्या आपल्या इष्टलिंगालाच - शिवालाच बालपणापासून आपला पती मानत होती. तिच्या काव्यांतून ती भौतिक पातळीवरचे नाशवंत, मर्त्य प्रेम धुत्कारताना व त्या ऐवजी अमर असणारे, ईश्वराचे ''अनैतिक'' अक्षय प्रेम किंवा ''बाहेरख्याली'' प्रेम जवळ करताना दिसते. आणि ह्या मार्गातच ती स्वतःची उन्नती करून घेताना दिसते!

ती तिच्या वचनांत म्हणते,आयुष्यातील सर्व सुख-सोयींना, संपत्तीला लाथाडून अक्कामहादेवीने आयुष्यभर भटकी वृत्ती स्वीकारली व एक कवयित्री-संत म्हणून जीवन व्यतीत केले. ती गावोगावी हिंडत असे व शिवाची स्तुती गात असे. आत्मोद्धारासाठी तिने प्रचंड भ्रमण केले व शेवटी संन्यासिनी झाली व बिदर जिल्ह्यातील बसवकल्याण येथे उर्वरित आयुष्य जगली. तिच्या जनरीतीला धुत्कारून आचरणाच्या पद्धतीने तिच्याबद्दल सनातन समाजात बरेच वादंग उठले. त्यामुळे अनुभवमंडपातील सभांना तिला प्रवेश मिळवून देणे हेही तिचे गुरू अल्लम्माप्रभू यांना एकेकाळी कठीण झाले होते. खरीखुरी संन्यासिनी असलेली अक्का महादेवी अंगावर वस्त्रेही घालत नसे असे सांगितले जाते. त्या काळी पुरुष संन्यासी निर्वस्त्र राहणे ही सर्वसामान्य बाब होती परंतु एका स्त्री संन्यासिनीने असे राहणे समाजाला रुचणारे नव्हते. पण त्यांच्या विरोधाला न बधता ती तिचे आयुष्य मुक्तपणे जगत राहिली.

ह्याच काळात अनुभवमंडपाच्या सर्व विद्वान, ज्ञानी दिग्गजांनी तिला ''अक्का'' म्हणून (मोठी बहीण) संबोधायला प्रारंभ केल्याचे दिसते. कल्याण सोडताना ती हे वचन म्हणते, ''षड्रीपुंवर विजय मिळवून व शरीर-विचार -वाणी ह्या त्रयीचा अंत करून द्वैतात; आणि आता 'मी व परमात्मा' ह्या द्वैताचा अंत करून अद्वैतात मी केवळ आपल्या सर्वांच्या कृपेमुळे जाऊ शकले. मी येथे बसलेल्या सर्व विद्वज्जनांना, बसवण्णांना व अलम्माप्रभू-माझ्या गुरुंना प्रणिपात करते. आणि आता मी माझ्या चेन्नमल्लिकार्जुनाशी एकरूप व्हावे म्हणून आपण सारे मला आशीर्वाद द्या.'' ही होती अक्कामहादेवीच्या आयुष्यातील तिसऱ्या पर्वाची सुरुवात! पहिल्या पर्वात तिने भौतिक जगतातील वस्तूंचा व आकर्षणांचा त्याग केलेला... दुसऱ्या पर्वात तिने जगाचे रीतिरिवाज, नियम धुत्कारले व तिसऱ्या पर्वात ती श्रीशैलक्षेत्राच्या शिवमंदिराकडे आपला प्रवास सुरू करते - जिथे तिच्या अमरप्रेमाचा - चेन्नमल्लिकार्जुनाचा वास आहे. हे क्षेत्र १२व्या शतकाच्याही आधीपासून पवित्र स्थान म्हणून ख्यात आहे. श्रीशैलच्या निबिड अरण्यातील कदली ह्या स्थानी अक्का आपले शरीर त्यागते.

१. '' लोक,
स्त्री अथवा पुरुष,
लाजतात जेव्हा त्यांची वस्त्राने झाकलेली शरम,
उघडी पडते

जेव्हा जीवांचा अधिपती,
ह्या जगात बिनचेहऱ्याने वावरतो,
तेव्हा तुम्ही कसली लाज बाळगताय?

जेव्हा सारं जग त्या ईश्वराचेच नेत्र
सर्वदर्शी, सर्वसाक्षी,
तेव्हा तुम्ही काय काय लपवणार?''

तिच्या वचनांतून तिची साधी राहणी, निसर्गप्रेम व चेन्नमल्लिकार्जुनाप्रती भक्ती दिसून येते. ती गाते :

२.'' भुकेच्या निवारणासाठी कटोऱ्यात गावातला तांदूळ आहे,
तहान भागवण्यासाठी नद्या, झरे आणि विहिरी आहेत,
निद्रेसाठी मंदिरांचे भग्नावशेष उत्तम आहेत आणि;
आत्मसुखासाठी हे चेन्नमल्लिकार्जुना, माझ्यापाशी तू आहेस! ''

३. ''तुम्ही हातातील पैसा जप्त करू शकता
पण तुम्ही शरीराचे वैभव जप्त करू शकता का?
किंवा ल्यालेली वस्त्रे तुम्ही फेडू शकता
पण नग्नता, नसलेपण
झाकणारं, आच्छादणारं,
तुम्ही फेडू शकता का?

एका निर्लज्ज मुलीला
जी पद्मपुष्पाप्रमाणे, जुईच्या शुभ्रतेप्रमाणे असणाऱ्या
ईश्वराच्या प्रभातीचा प्रकाश ल्याली आहे;
तिला, हे मूर्खा, कोठे आहे आच्छादनाची किंवा आभूषणांची गरज? ''

श्री शैल मंदिर 

इंग्रजीतील ओळी

१. People,
male and female,
blush when a cloth covering their shame
comes loose
When the lord of lives
lives drowned without a face
in the world, how can you be modest?
When all the world is the eye of the lord,
onlooking everywhere, what can you
cover and conceal?

२. For hunger, there is the village rice in the begging bowl,
For thirst, there are tanks and streams and wells
For sleep temple ruins do well
For the company of the soul I have you, Chenna Mallikarjuna!

३. You can confiscate
money in hand;
can you confiscate
the body's glory?
Or peel away every strip
you wear,
but can you peel
the Nothing, the Nakedness
that covers and veils?
To the shameless girl
wearing the White Jasmine Lord's
light of morning,
you fool,
where's the need for cover and jewel?

[वरील बरीचशी माहिती आंतरजालावर उपलब्ध आहे तसेच अक्का महादेवीच्या वचनांचे शब्द, अर्थ इ. ही उपलब्ध आहेत. सर्वांना ह्या तेजस्वी स्त्री संतिणीची ओळख करून देणे हाच ह्या लेखामागील उद्देश!]

-- -- अरुंधती

संत नामदेवांच्या गुरुमुखी अभंगांमधील चमत्कार प्रसंग

ग्रंथसाहिबातील गुरुमुखीमध्ये लिखित व पंजाबी भाषेत रचलेल्या ''शबद'' रचनांचे वाचन करत असताना ईश्वराच्या अगाध लीलांचे वर्णन करणार्‍या संत नामदेव रचित सुंदर रचना वाचणे हा खरोखर प्रासादिक अनुभव आहे. एरवी हरीभक्तीबरोबरच समाजातील अंधश्रद्धा, भोंदूगिरी व पाखंडीपणावर आपल्या अभंगांमधून शब्दांचे आसूड उगारून खरमरीत टीका करणार्‍या संत नामदेवांच्या या एकूण ६१ रचनांमध्ये त्यांच्या आयुष्यातील काही चमत्कारांचे त्यांनी काव्यरूपात केलेले वर्णनही आगळे व अभ्यास करण्याजोगे आहे. नवरसांमधील अद्भुतरसाला, विस्मयाला जागृत करणार्‍या या रचनांमधील शब्दप्रयोग काहीवेळा मराठी धाटणीचेही आहेत.

आजच्या युगात चमत्कारांच्या विरोधात बोलणारे 'अशा घटना खरोखरी घडू शकतात का?' म्हणून त्यांना वैचारिक आव्हानही देऊ शकतील. परंतु खुद्द संत नामदेव ह्या घटनांचे वर्णन फार मार्मिकपणे करतात. त्यांत कसलाही अभिनिवेश नाही. उलट एकप्रकारचा तटस्थपणाच आढळतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ह्या सर्व रचना पंजाबी गुरुमुखीतील असून विशिष्ट संगीत रागांत रचलेल्या आहेत. ज्याची मातृभाषा मराठी आहे अशा ह्या संताने बाराव्या शतकात भागवतधर्माचा प्रसार करण्यासाठी महाराष्ट्राबाहेर पाऊल टाकले. नामदेवांनी पंजाबात वीस वर्षांपेक्षा जास्त काळ वास्तव्य केले. तेथील भाषा, संस्कृती फक्त आत्मसातच केली असे नव्हे; तर त्या भाषेत सुंदर काव्येही रचली. हे सर्व अभंग शीख संप्रदायाच्या आद्य धर्मग्रंथाचा, गुरु ग्रंथसाहिबचा एक भाग आहेत. अभंगांच्या भाषेची प्रासादिकता, वर्णनातील नाट्यमयता, आपला भाव नेटक्या शब्दांनी मांडण्याची कला आणि ह्या सर्वांमधून ठायी ठायी जाणवणारे भक्तीमाधुर्य बघू जाता नामदेवांच्या रचनांचे आगळेपण लक्षात येऊ लागते.

आतापर्यंतच्या माझ्या वाचनात आलेल्या संत नामदेव रचित अभंगांमधील हे तीन चमत्कृतीपूर्ण प्रसंग इथे त्यांच्याच शब्दांमध्ये देऊन त्यांचा अर्थ सांगायचा माझा प्रयत्न आहे.

एका रचनेत ते आपल्या हातून देवाने (विठ्ठलाने) दूध कसे प्यायले ह्याचे सरळ, साधे, प्रांजळ वर्णन करतात :

दूधु कटोरै गडवै पानी ॥
कपल गाइ नामै दुहि आनी ॥१॥
दूधु पीउ गोबिंदे राइ ॥
दूधु पीउ मेरो मनु पतीआइ ॥
नाही त घर को बापु रिसाइ ॥१॥

कपिला गाईचं दोहन करून कटोराभर दूध आणि गडूभर पाणी नामदेव (कुल)देवासाठी घेऊन गेले. माझ्या देवाधिदेवा, गोविंद राया, हे दूध पी बरं! तू हे दूध प्यायलास की मला बरं वाटेल. नाहीतर माझे वडील नाराज होतील.

सोइन कटोरी अम्रित भरी ॥
लै नामै हरि आगै धरी ॥२॥
एकु भगतु मेरे हिरदे बसै ॥
नामे देखि नराइनु हसै ॥३॥
दूधु पीआइ भगतु घरि गइआ ॥
नामे हरि का दरसनु भइआ ॥४॥

नामदेवाने अमृतरूपी दुधाने सोन्याची कटोरी भरली आणि देवाच्या समोर धरली. हा माझा भक्त माझ्या हृदयात निवास करतो (असे म्हणत) देवाने (नारायणाने) नामदेवाकडे पाहून स्मित केले. देवाने दूध प्यायले, भक्त घरी परतला, अशा रीतीने नामदेवाला हरीचे दर्शन झाले.

किती सरळसोट वर्णन.... पण थेट हृदयाला भिडणारे! ''माझ्या देवाधिदेवा, गोविंद राया, हे दूध पी बरं! तू हे दूध प्यायलास की मला बरं वाटेल. नाहीतर माझे वडील नाराज होतील.'' हा त्यांचा आग्रह जितका निर्व्याज, निरागस आहे तितकाच त्यामागील भावही!
''देवाने दूध प्यायले, भक्त घरी परतला, अशा रीतीने नामदेवाला हरीचे दर्शन झाले.'' जणू काही नामदेव दुसर्‍याच कोणाबद्दल सांगत आहेत अशा तर्‍हेने केलेले हे वर्णन!

पुढे एका अभंगात तत्कालीन वर्णव्यवस्था, जातिभेदापायी नामदेवांना एकदा देवळाबाहेर हुसकावले जाते त्या प्रसंगाचे वर्णन आहे. व्यथित अंतःकरणाने नामदेव देवळाच्या पिछाडीस हरिनामाला आळवत बसतात. आणि काय आश्चर्य!! काही काळाने देऊळच फिरते आणि पिछाडीस बसलेल्या ह्या हरिभक्ताला सन्मुख होते.

प्रसंगाचे वर्णन करताना नामदेव म्हणतात :

हसत खेलत तेरे देहुरे आइआ ॥
भगति करत नामा पकरि उठाइआ ॥
हीनड़ी जाति मेरी जादिम राइआ ॥
छीपे के जनमि काहे कउ आइआ ॥१॥

हसत खेळत मी तुझ्या मंदिरी आलो. हे भगवंता, तुझी आराधना करत असताना नामदेवाला पकडून मंदिराबाहेर हुसकावले गेले. हे देवा, माझी जात हीन आहे. मी शिंप्याच्या घरी का जन्मलो?

लै कमली चलिओ पलटाइ ॥
देहुरै पाछै बैठा जाइ ॥२॥
जिउ जिउ नामा हरि गुण उचरै ॥
भगत जनां कउ देहुरा फिरै ॥३॥

मी माझं कांबळं उचललं आणि देवळाच्या पिछाडीस जाऊन बसलो. नामदेवाने जसजसे भगवंताचे स्तुतीगान सुरू केले तसे देऊळ मूळस्थानावरून फिरले आणि देवाच्या या पामर भक्ताकडे तोंड करून बसले.

आपण हीन कुळात का जन्माला आलो ह्या नामदेवांच्या प्रश्नात जी आर्तता आहे ती व्याकुळ करणारी आहे. त्यामागचे दु:ख हे आपल्या प्राणप्रिय भगवंताची मनाजोगती आराधना करता न येण्याचे दु:ख आहे.

ह्या अभंगासंदर्भात जी कथा प्रसिद्ध आहे ती अशी की, एकदा विठोबा खेचर, नामदेव व ज्ञानेश्वर ह्या देवळाच्या समोर इतर वारकर्‍यांसमवेत भजनकीर्तनात मग्न होते तेव्हा तेथील पुजार्‍यांनी त्यांना हटकले व तिथून बाहेर काढले. मग सर्व वारकर्‍यांसह नामदेव मंदिराच्या पिछाडीस गेले व तिथे भजनाचे रंगी दंग झाले. आणि काय आश्चर्य! देवाने आपल्या प्रिय भक्ताच्या आळवणीला साद देत सारे देऊळच फिरवले व भक्ताला दर्शन दिले.
देवाने आपल्या भक्ताकडे मुख करून त्याच्या कीर्तनाचा, स्तुतीगानाचा आनंद घेतला.
औरंगाबाद जवळ औंढे नागनाथाचे जे प्रसिद्ध शिवमंदिर आहे तेच हे मंदिर अशी कथा आहे. ह्या देवळाच्या पिछाडीस नंदी आहे.

तिसर्‍या अभंगात नामदेव ईश्वराच्या कृपेने मृत गाय कशी जिवंत झाली व दूध देऊ लागली हे वर्णितात.
ह्या वर्णनातील सुलतान हा मोहम्मद बिन तुघलक हा सुलतान होय. तसे हा सुलतान तत्त्वज्ञान, तर्क, गणित, अवकाशविज्ञान, वैद्यकशास्त्र, भाषा इत्यादींत पारंगत होता, परंतु हिंदूंचा द्वेष करण्यापासून स्वतःला रोखू शकला नाही.

नामदेवांच्या हरीभक्तीने व लोकप्रियतेने अस्वस्थ होऊन तुघलकाने त्यांना साखळदंडांत बंदिस्त केले. त्याची अट होती, तुझा विठ्ठल खराच असेल तर त्याला बोलाव व मेलेल्या गायीला पुन्हा जिवंत करून दाखव. अन्यथा मी तुझा येथेच वध करेन. नामदेवांच्याच शब्दांमध्ये हा प्रसंग :

सुलतानु पूछै सुनु बे नामा ॥
देखउ राम तुम्हारे कामा ॥१॥
नामा सुलताने बाधिला ॥
देखउ तेरा हरि बीठुला ॥१॥
बिसमिलि गऊ देहु जीवाइ ॥
नातरु गरदनि मारउ ठांइ ॥२॥

सुलतान म्हणाला, ''नामदेवा, मला तुझ्या देवाची करामत बघायची आहे.''
सुलतानाने नामदेवाला अटक केली आणि फर्मान सोडले, ''मला तुझा देव दाखव.''
''ही मेलेली गाय जिवंत करून दाखव, नाहीतर मी तुझं शिर आताच्या आता इथे धडावेगळं करेन.''

बादिसाह ऐसी किउ होइ ॥
बिसमिलि कीआ न जीवै कोइ ॥३॥
मेरा कीआ कछू न होइ ॥
करि है रामु होइ है सोइ ॥४॥

नामदेव उत्तरले, ''महाराज, हे असं कसं घडून येणार? कोणीही मेलेल्याला पुन्हा जिवंत करू शकत नाही. मी स्वतः ह्याबाबत काहीच करू शकत नाही. जे काही राम (ईश्वर) करेल त्याप्रमाणे घडेल.''

बादिसाहु चड़्हिओ अहंकारि ॥
गज हसती दीनो चमकारि ॥५॥
रुदनु करै नामे की माइ ॥
छोडि रामु की न भजहि खुदाइ ॥६॥
न हउ तेरा पूंगड़ा न तू मेरी माइ ॥
पिंडु पड़ै तउ हरि गुन गाइ ॥७॥

उद्धट राजा ह्या उत्तराने संतप्त झाला आणि त्याने नामदेवावर हत्तीचा हल्ला घडवून आणला. नामदेवाची आई रडू लागली आणि म्हणू लागली, ''तू तुझ्या रामाला सोडून देऊन त्याच्या अल्लाची भक्ती का करत नाहीस?''
नामदेवाने उत्तर दिले, '' मी तुझा मुलगा नाही आणि तू माझी माता नाहीस! माझं शरीर नष्ट झालं तरी मी हरीचं स्तुतीगान करतच राहीन.''

करै गजिंदु सुंड की चोट ॥
नामा उबरै हरि की ओट ॥८॥
काजी मुलां करहि सलामु ॥
इनि हिंदू मेरा मलिआ मानु ॥९॥
बादिसाह बेनती सुनेहु ॥
नामे सर भरि सोना लेहु ॥१०॥
मालु लेउ तउ दोजकि परउ ॥
दीनु छोडि दुनीआ कउ भरउ ॥११॥

हत्तीने सोंडेने प्रहार केला, पण नामदेव हरीकृपेने त्यातून वाचले.
राजा उद्गारला, ''माझ्यासमोर काजी, मुल्ला मान तुकवितात आणि ह्या हिंदूने माझा अवमान केला आहे.''
लोकांनी राजाला विनविले, '' हे राजा, आमची प्रार्थना ऐक. नामदेवाच्या वजनाचे सोने घे आणि त्याला सोडून दे.'' त्यावर राजा उत्तरला, '' मी जर सोने घेतले तर मला माझ्या श्रद्धेचा बळी देऊन भौतिक संपत्ती गोळा करत बसल्याबद्दल नरकात जावे लागेल.''

पावहु बेड़ी हाथहु ताल ॥
नामा गावै गुन गोपाल ॥१२॥
गंग जमुन जउ उलटी बहै ॥
तउ नामा हरि करता रहै ॥१३॥
सात घड़ी जब बीती सुणी ॥
अजहु न आइओ त्रिभवण धणी ॥१४॥

पायांना साखळदंडांनी बांधून जखडलेल्या अवस्थेत नामदेवांनी हाताने ताल धरला आणि ईश्वराचे स्तुतीगान करू लागले.

''हे देवा! गंगा आणि यमुनेचे पाणी जरी उलटे वाहू लागले तरी मी तुझेच स्तुतिगान करत राहीन,'' त्यांनी आळविले. तीन तास (सात घटिका) उलटले. आणि तरीही त्रिभुवनाचा स्वामी आला नाही.

पाखंतण बाज बजाइला ॥
गरुड़ चड़्हे गोबिंद आइला ॥१५॥
अपने भगत परि की प्रतिपाल ॥
गरुड़ चड़्हे आए गोपाल ॥१६॥
कहहि त धरणि इकोडी करउ ॥
कहहि त ले करि ऊपरि धरउ ॥१७॥
कहहि त मुई गऊ देउ जीआइ ॥
सभु कोई देखै पतीआइ ॥१८॥

पंखांच्या पिसांपासून बनविलेले पाखंतण वाद्य वाजवित, गरुडारूढ विश्वेश्वर अखेरीस प्रकटला. आपल्या भक्ताचा प्रतिपालक असा तो गोपाल गरूडारूढ होऊन प्रकट झाला. ईश्वर त्याला (नामदेवाला) म्हणाला, ''तुझी इच्छा असेल तर मी पृथ्वी तिरपी करेन, तुझी इच्छा असेल तर तिला उलटी-पालटी करेन. तुझी इच्छा असेल तर मी मेलेल्या गायीला पुन्हा जिवंत करेन. सर्वजण पाहतील आणि त्यांची खात्री पटेल.''

नामा प्रणवै सेल मसेल ॥
गऊ दुहाई बछरा मेलि ॥१९॥
दूधहि दुहि जब मटुकी भरी ॥
ले बादिसाह के आगे धरी ॥२०॥
बादिसाहु महल महि जाइ ॥
अउघट की घट लागी आइ ॥२१॥

नामदेवाने प्रार्थना केली आणि गायीचे दोहन केले. त्याने वासराला गायीजवळ आणले आणि तिचे दोहन केले.
जेव्हा दुधाने घडा पूर्ण भरला तेव्हा नामदेवाने तो घडा राजासमोर नेऊन ठेवला. राजा व्यथित मनाने राजवाड्यात परतला.

काजी मुलां बिनती फुरमाइ ॥
बखसी हिंदू मै तेरी गाइ ॥२२॥
नामा कहै सुनहु बादिसाह ॥
इहु किछु पतीआ मुझै दिखाइ ॥२३॥
इस पतीआ का इहै परवानु ॥
साचि सीलि चालहु सुलितान ॥२४॥

काजी आणि मुल्लांच्या माध्यमातून राजाने नामदेवाची प्रार्थना केली, ''हे हिंदू, मला माफ कर. मी तुझ्यासमोर केवळ एखाद्या गायीसमान आहे.'' नामदेव उत्तरले, ''हे राजा, ऐक. हा चमत्कार मी घडवला का? ह्या चमत्काराचा उद्देश होता की हे राजा, तू सत्याच्या व विनयाच्या मार्गाने चालावेस.''

नामदेउ सभ रहिआ समाइ ॥
मिलि हिंदू सभ नामे पहि जाहि ॥२५॥
जउ अब की बार न जीवै गाइ ॥
त नामदेव का पतीआ जाइ ॥२६॥
नामे की कीरति रही संसारि ॥
भगत जनां ले उधरिआ पारि ॥२७॥
सगल कलेस निंदक भइआ खेदु ॥
नामे नाराइन नाही भेदु ॥२८॥१॥१०॥

नामदेवाला ह्यामुळे सगळीकडे प्रसिद्धी मिळाली. सारे हिंदू गोळा झाले व नामदेवाला भेटायला गेले. जर गाय जिवंत झाली नसती तर लोकांचा नामदेवावरचा विश्वास उडाला असता. नामदेवाची कीर्ती चारही दिशांना पसरली. इतर विनयशील भक्तही वाचले व त्याच्याबरोबर पैलतिरी जाऊ शकले. जो निंदक होता त्याला अनेक त्रास, क्लेश भोगावे लागले. नामदेव व ईश्वरात भेद उरला नाही.

---------------------

''आपल्यात व नारायणात कोणताच भेद उरलेला नाही,'' हे सांगणारी नामदेवांची वाणी घडलेल्या चमत्कारामुळे इतर हिंदूंना कशा प्रकारे जीवनदान मिळाले याचे संकेताने मोजक्या शब्दांमध्ये वर्णन करते. गाय जर जिवंत झाली नसती तर सुलतानाने फक्त नामदेवालाच चिरडले नसते तर त्याच्याबरोबर इतर भक्तांवरही आपत्ती ओढविली असती. प्राण गमावण्यापासून ते सक्तीच्या धर्मांतरापर्यंत कोणत्याही प्रकारच्या संकटाला त्यांना सामोरे जावे लागले असते. परंतु ती गाय जिवंत झाल्यामुळे पुढच्या घटना टळल्या.

आता गाय कशी काय जिवंत झाली? देवाच्या मूर्तीने दूध कसे काय प्यायले? देऊळ कसे काय फिरले? असे प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्या प्रश्नांची उत्तरे तर्काच्या, बुद्धिवादाच्या भाषेत दिली जाऊ शकतील की नाही ही शंकाच आहे. कारण या सर्व घटना सामान्य बुद्धीपलीकडील आहेत. अनाकलनीय आहेत. नामदेवांच्या वर्णनानुसार तरी त्या त्या घटना त्यांच्या आयुष्यात प्रत्यक्ष घडल्या. कथा, कीर्तने, पोथ्या, अभंगांतून त्या घटना लोकांपर्यंत पोहोचल्या. आज त्या संतसाहित्याचा एक अविभाज्य हिस्सा आहेत. अशा प्रसंगांतून संत नामदेवांची हरिभक्ती अधिकच दृढ झाली.

-- अरुंधती

लेखासाठी वापरलेले संदर्भ :

नामदेव व तुघलकाविषयीची माहिती : विकिपीडिया
शबद रचना : शीख संप्रदायाची संकेतस्थळे

(विशेष टीप : वरील अभंगांमधील प्रसंगांचे वर्णन करणारे नामदेवांचे मराठीतील अभंग कोणास माहित असल्यास कृपया प्रतिसादात द्यावेत ही विनंती.)